Granice i uznanie Polski na konferencji pokojowej

14 maja rozpoczęła się, kierowana przez Piłsudskiego, ofensywa polska w Galicji Wschodniej. Wojska polskie osiągnęły dużą przewagę i posuwały się szybko naprzód, ale po trzynastu dniach, wobec bardzo silnych nacisków Ententy Piłsudski zatrzymał ofensywę. Niewielka część Galicji Wschodniej pozostała jeszcze w rękach ukraińskich.

25 czerwca Rada Najwyższa Konferencji Pokojowej zatwierdziła uchwałę rady ministrów spraw zagranicznych upoważaniającą rząd polski – wobec realnej możliwości róż szerzenia się terytorialnego władzy bolszewickiej – do wprowadzenia w Galicji Wschodniej tymczasowej okupacji kraju po rzekę Zbrucz. Rada Najwyższa zastrzegła sobie podjęcie w przyszłości ostatecznej decyzji co do dalszego losu tej części Galicji. Trzy dni później ruszyła ofensywa polska. Do 18 lipca oddziały ukraińskie wyparte zostały za Zbrucz. W większości podporządkowały się one Dyrektoriatowi.

9 sierpnia Petlura zwrócił się listownie do Piłsudskiego, proponując porozumienie i współdziałanie w walce z Armią Czerwoną. Pierwsze kontakty z Petlurą datują się zresztą jeszcze wcześniej, bo na maj 1919 r. Dnia l września podpisano polsko-ukraiński układ rozejmowy i ustalono linię demarkacyjną pomiędzy oddziałami polskimi i ukraińskimi. Otworzyło to możliwość rokowań politycznych. Rozpoczęła je w Warszawie misja ukraińska z Andrzejem Liwickim na czele.

Kilkakrotnie wspominaliśmy już o paryskiej konferencji pokojowej, należy więc przedstawić jej przebieg i znaczenie dla spraw polskich. Konferencja, zwana też kongresem, otwarta została uroczyście w Sali Lustrzanej Pałacu Wersalskiego w dniu 18 stycznia 1919 r. Reprezentowanych było 27 państw sprzymierzonych i stowarzyszonych oraz Indie i 4 dominia brytyjskie. Pokonanych Niemiec i ich sojuszników nie zaproszono – decyzje miały być im zakomunikowane bez dyskusji.

Konferencji przewodniczył premier Francji, Clemenceau. Uczestnicy dzielili się na dwie kategorie: państwa o interesach ogólnych (Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Francja, Wiochy i Japonia) oraz państwa o interesach ograniczonych (wszystkie pozostałe). Pierwsze miały po 5 delegatów oraz przedstawicieli we wszystkich 52 komisjach konferencji. Były też uprawnione do decydowania o wszystkich sprawach świata. Państwa o ograniczonych interesach miały od l do 3 delegatów (Polska – 2), mogły .obsadzać tylko niektóre komisje i wypowiadać się wyłącznie w sprawach ich dotyczących.

Najwyższą władzą konferencji było zgromadzenie plenarne delegatów. W rzeczywistości jednak decydowały wielkie mocarstwa, które utworzyły Radę Najwyższą, zwaną też Radą Dziesięciu (premierzy i ministrowie spraw zagranicznych). I to ciało wydało się zbyt duże, więc usunięto zeń ministrów spraw zagranicznych. Praktycznie decydowało trzech: Thomas Woodrow Wilson, David Loyd George i Georges Clemenceau1.

Wielkie mocarstwa miały swoje interesy i swoje wizje świata. Różne, co wynikało właśnie z rozbieżności interesów. Kluczową sprawą konferencji była oczywiście sprawa niemiecka. Francja dążyła do takiego osłabienia Niemiec, by nic były zdolne do prowadzenia w przyszłości wojny. Stąd odnosiła się z pewną sympatią do polskich postulatów granicy z Niemcami. Inne stanowisko zajmowała Wielka Brytania. Obawiała się, że osłabienie Niemiec i wzmocnienie Francji naruszy równowagę sił na kontynencie. Dlatego też Loyd George będzie przeciwstawiać się polskim roszczeniom. Prezydent Wilson częściej popierać będzie Wielką Brytanię niż Francję.

Gdy chodzi o kształt przyszłej Europy była jeszcze jedna wielka niewiadoma – Rosja. Rosji Radzieckiej nie zaproszono na konferencję pokojową. Nikt zresztą nie wierzył, by bolszewicy utrzymali się przy władzy. Uważano, że jest to tylko epizod w dziejach rosyjskiej rewolucji, tak jak dyktatura jakobińska była epizodem w dziejach Francji. Trudno było przewidzieć co nastąpi po upadku bolszewików, ale w każdym razie do Paryża nie należało ich zapraszać. Pretekstem było zawarcie przez Rosję Radziecką odrębnego pokoju w Brześciu, ale był to tylko pretekst. W każdym razie niejasna przyszłość Rosji uniemożliwiała polityczne określenie Europy2.

29 stycznia 1919 r. Rada Najwyższa zajęła się sprawami polskimi. Wysłuchano kilkugodzinnego przemówienia Dmowskiego i przekazano sprawę do komisji terytorialnej, której przewodniczył Jules Cambon, były ambasador francuski w Berlinie3.

W połowie marca komisja Cambona przedstawiła Radzie Czterech propozycje granicy polsko-niemieckiej. Przewidywały one przyznanie Polsce całego Górnego Śląska, polskich części Dolnego Śląska, Wielkopolski, Pomorza Gdańskiego, Gdańska i czterech powiatów na prawym brzegu Wisły, dzięki czemu linia kolejowa łącząca Gdańsk z Warszawą znajdowałaby się na terytorium Polski. W sprawie Mazur komisja proponowała plebiscyt. Były to propozycje bardzo dla Polski korzystne.

Przeciwko propozycjom komisji Cambona wystąpił Loyd George. Najpierw zanegował przyznanie Polsce czterech powiatów na prawym brzegu Wisły, a później sprzeciwił się przyznaniu Polsce Gdańska. We wręczonym 7 maja 1919 r. delegacji niemieckiej projekcie traktatu pokojowego wprowadzono obok plebiscytu na Mazurach plebiscyt na Warmii zaś Gdańsk miał być wolnym miastem pod kontrolą Ligi Narodów4.

W końcu maja konferencja otrzymała Uwagi Delegacji Niemieckiej do warunków pokojowych. Niemcy, opierają się na zasadzie samostanowienia narodów, zakwestionowano oderwanie Górnego Śląska i Gdańska. Stwierdzono też że bez Górnego Śląska Niemcy nie będą w stanie zapłacić odszkodowań wojennych.

Delegacja brytyjska kwestionowała już nie tylko przynależność do Polski Gdańska i czterech powiatów na prawym brzegu Wisły, ale i Górnego Śląska. Sprawy polskie odebrano komisji Cambo tworząc Komisję do Spraw Wschodniej Granicy Niemiec pod przewodnictwem francuskiego gen. Henri Le Ronda. Ostatecznie utworzono Wolne Miasto Gdańsk.

Utworzone 15 listopada 1920 na mocy ustaleń traktatu pokojowego kończącego I wojnę światową, zawartego w Wersalu 28 czerwca 1919 (traktat wersalski). Obejmowało miasto Gdańsk i najbliższą okolicę. WMG pozostawało pod zarządem Komisarza Ligi Narodów, miało własną konstytucję, parlament (Volkstag), będący organem ustawodawczym, oraz senat, reprezentujący władzę wykonawczą. Pełnomocnikiem polskim w WMG był Komisarz Generalny Rzeczypospolitej Polskiej. Wg konwencji polsko-niemieckiej z 9 listopada 1920, Polsce powierzono prowadzenie spraw zagranicznych i ochronę interesów obywateli WMG za granicą, prowadzenie kontroli zawieranych umów międzynarodowych oraz rejestr statków pływających pod gdańską banderą. Terytorium WMG włączono do polskiego obszaru celnego. Ponadto Polsce zapewniono prawo do bezpośredniego eksportu i importu towarów przez port gdański, posiadania własnej służby pocztowej, telefonicznej i telegraficznej. 1924 Polska otrzymała zgodę Ligi Narodów na założenie wojskowej składnicy tranzytowej i utrzymywanie załogi wojskowej do ochrony składnicy na półwyspie Westerplatte. W WMG ilościowo przeważała ludność niemiecka. Proniemiecko nastawione były również władze miejskie, co doprowadzało do częstych zatargów polsko-niemieckich, m.in. po uruchomieniu polskiej służby pocztowej w 1925. Próby zerwania umowy o stacjonowaniu polskich okrętów wojennych i podważenia praw Polski do reprezentowania WMG w stosunkach międzynarodowych powstrzymało w czerwcu 1932 manifestacyjne wpłynięcie do portu gdańskiego niszczyciela Wicher5.

Na Warmii i Mazurach oraz Górnym Śląsku zapowiedziano plebiscyty. W sumie przyznany Polsce obszar był o około 20% mniejszy r proponowany przez komisję Cambona.

Narzucono też Polsce, podobnie jak Rumunii, Jugosławii, Grecji, Bułgarii, Turcji, Węgrom i Czechosłowacji traktat ochronie mniejszości. Istotne było to, że nie obejmował i ani wielkich mocarstw, ani Niemiec, ani nawet państw bałtyckich. Stwarzał więc sytuację nierównoprawną, tym bardziej że w granicach Niemiec pozostawała znaczna licz ludności polskiej.

Traktat wersalski nakładał też na Polskę znaczne ciężary finansowe. Polska nie tylko została pozbawiona odszkodowań niemieckich, ale miała zapłacić za przejęty majątek państwowy w zaborze pruskim i proprocjonalną do przejęty terytoriów część przedwojennych długów niemieckich. sumie dało to około 2,5 miliarda marek niemieckich.

23 stycznia 1919 r. wojska czechosłowackie zajęły Zaolzie łamiąc wcześniejsze porozumienie lokalnych władz. Wywołało to ostry polski protest zarówno bezpośrednio do rządu w Pradze, jak i do paryskiej konferencji pokojowej. Sytuacja Polski była o tyle trudna, że Francja popierała Czechosłowację. 12 lutego podpisana została w Paryżu ugoda polsko-czechosłowacka, na mocy której udała się na Zaolzie komisja międzysojusznicza. Najpierw zaproponowała ona utworzenie z Zaolzia odrębnego państwa, a gdy projekt ten upadł, podział, w rezultacie którego Trzyniec i Karwina znalazłyby się w Polsce, zaś Frydek z linią kolejową do Morawskiej Ostrawy w Czechosłowacji6.

23 kwietnia sprawa rozpatrywana była na posiedzeniu Rady Najwyższej. Reprezentujący Czechosłowację minister Eduard Benes wypowiedział się przeciw takiemu podziałowi wysuwając argumenty ekonomiczne i historyczne. Polemizujący z nim Dmowski miał sytuację dość łatwą, bo projekt podziału oparty był na zasadzie etnograficznej, a argumentacja Benesa nietrudna do podważenia7. Decyzji jednak nie podjęto. We wrześniu postanowiono przeprowadzić na Śląsku Cieszyńskim plebiscyt.

W traktacie zawartym z Austrią 10 września w St. Germain sprawa Śląska Cieszyńskiego, Spiszą i Orawy, jak również sprawa Galicji Wschodniej pozostały zawieszone. Południowa granica Polski nie została określona. Zresztą nie tylko południowa granica. Państwo polskie istniało już blisko rok, miało uznany przez inne państwa rząd, demokratycznie wybrany parlament, rozbudowywało armię, a nie miało ustalonej żadnej właściwie z granic. Nawet granica z Niemcami wynikająca z traktatu wersalskiego ostatecznie miała być określona w wyniku plebiscytów na Górnym Śląsku, Warmii i Mazurach.

Inaczej wyglądała sytuacja na Górnym Śląsku. Działająca tu konspiracyjnie POW jeszcze przed podpisaniem traktatu wysuwała koncepcję powstania. Sukces akcji powstańczej w Wielkopolsce niewątpliwie działał zachęcająco. W przeciwieństwie do Wielkopolski na Górnym Śląsku na konflikty narodowościowe nakładały się ostre konflikty klasowe. Ale zarówno warszawscy przełożeni POW, jak i poznańska Naczelna Rada Ludowa, która kierowała w znacznym stopniu życiem politycznym na Śląsku sprzeciwiali się powstańczym zamysłom. W ostatnich dniach czerwca, gdy już zapadły niekorzystne dla Polski decyzje, Paderewski depeszował z Paryża, aby użyć wszelkich środków do powstrzymania Ślązaków od szaleństwa. Również Wojciech Korfanty był przeciwnikiem akcji powstańczej. W czerwcu udało mu się ją powstrzymać.

11 sierpnia górnicy i robotnicy polscy ogłosili na Śląsku strajk powszechny. Odpowiedzią niemiecką było zwolnienie ich z pracy i obsadzenie kopalni żołnierzami Grenzschutzu. 15 sierpnia w kopalni „Mysłowice" doszło do krwawych starć. W odpowiedzi w nocy z 16 na 17 sierpnia rozpoczęło się na Górnym Śląsku powstanie. Rząd polski, poza niewielką liczbą uzbrojenia i instruktorów, nie udzielił pomocy powstaniu w obawie przed wywołaniem wojny z Niemcami. Podjął natomiast akcję dyplomatyczną, której rezultatem był przyjazd komisji międzysojuszniczej na Górny Śląsk i zmuszę Niemiec do pertraktacji z Polską, l października podpisana została polsko-niemiecka umowa, na mocy której Niemcy uwolnili więzionych i internowanych powstańców, a również mogli powrócić ci, którzy schronili się w Polsce. W tym też czasie zmuszono Niemcy do wycofania z Górnego Śląska oddziałów Grenzschutzu, które zastąpione zostały pot bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei). W styczniu 1920 przybyły na Górny Śląsk oddziały wojskowe koalicji, a w lutym Komisja Międzysojusznicza z gen. Le Rondem czele objęła władzę nad obszarem plebiscytowym8.

  1. "Ład wersalski" w Europie Środkowej : konferencja naukowa w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie 2-3 grudnia 1969 r., [red. nauk. Janusz Żarnowski] ; Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk. [Pracownia Historii Europy Środkowej i Wschodniej]. Wrocław 1971, s. 56. ↩
  2. Ibidem, s. 76. ↩
  3. W. Bułhak, Dmowski – Rosja a kwestia polska : u źródeł orientacji rosyjskiej obozu narodowego 1886-1908, Warszawa 2000, s. 132. ↩
  4. "Ład wersalski" w Europie Środkowej…, s. 77. ↩
  5. Wielka Internetowa Encyklopedia Multimedialna ↩
  6. Zaolzie w świetle faktów i dokumentów oraz oczach obcych : 1918-1945. Cz. I / oprac. zespół [pod red. Jana Pyszko], Bazylea-Szwajcaria 1998, s. 143. ↩
  7. K. Kawalec, op. cit., s. 99. ↩
  8. A. Skrzyński, Polska a pokój, Warszawa 1923, s. 80. ↩
Oddaj swój głos ne tę pracę
image_pdf