Podobnie jak przy konwencjonalnych badaniach marketingowych, ankiety (kwestionariusze) są najpowszechniejszym instrumentem używanym do zbierania informacji rynkowych w Internecie. Ogólne zasady badań opartych na elektronicznych ankietach zbliżone są do badań standardowych.
Poniżej przedstawiamy zalety i wady wynikające ze stosowania ankiet w Internecie.
Zalety ankiet elektronicznych
Podstawową zaletą jest szybkość. Przygotowanie i wykonanie badań trwa zazwyczaj krócej niż przy badaniach standardowych. Jest to okres zdecydowanie krótszy od czasu potrzebnego na przeprowadzenie badań opartych na ankiecie wysyłanej pocztą, i krótszy bądź równy czasowi poświęconemu na przeprowadzenie badań CATI[1] (Computer-Assisted Telefon Interviewing – rodzaj ankiet telefonicznych, przy którym ankieter wprowadza na bieżąco odpowiedzi do komputera).
Ankiety elektroniczne pozwalają jednocześnie na błyskawiczne opracowanie zebranych danych i otrzymanie wyników.
Kolejną zaletą są niskie koszty. Badania oparte na elektronicznych ankietach charakteryzują się o wiele niższymi kosztami niż porównywalne do nich badania standardowe. Przykładem kosztu, którego można uniknąć dzięki tego typu badaniom, jest koszt ankieterów stanowiący duże obciążenie dla budżetu badań CATI bądź sond ulicznych.
Agencja Badań Marketingowych InstantSurvey specjalizuje się w badaniach opartych na rozsyłaniu ankiet przy pomocy Internetu. Swoim klientom InstantSurvey oferuje przygotowanie, przeprowadzenie i opracowanie badań. Przykładowy koszt badań opartych na ankiecie zawierającej 15 pytań skierowanych do 1000 respondentów wynosi 2500$. Dla porównania koszt roczny koszt zatrudnienia specjalisty nadzorującego badania szacowany jest na 100 000$[2].
Trzecią zaletą jest to, że dostępność respondentów jest większa. W badaniach możemy uwzględnić respondentów praktycznie z całego świata (z zastrzeżeniem, iż mają dostęp do Internetu). Co więcej uzyskujemy większy kontakt z grupami trudnodostępnymi, takimi jak biznesmeni, lekarze, matki z dziećmi. Ankieta internetowa zezwala respondentowi na wypełnienie jej w czasie dla niego korzystnym i dopuszcza możliwość przerywania jej w dowolnym momencie.
Ostatnią zaletą jest interaktywność. Ankieta internetowa może zawierać elementy multimedialne w postaci obrazu, animacji czy dźwięku. Daje nam to możliwości wiele szersze niż w przypadku ankiet standardowych. Dzięki temu ocenie poddawać możemy elementy niewerbalne takie jak logo, znak firmowy, opakowanie etc. Co więcej, zadanie zbliżonych pytań przed i po multimedialnym bodźcu pozwala na badanie zmian reakcji na np. obejrzaną reklamę.
Jednocześnie, w przeciwieństwie do większości ankiet, mamy możliwość modyfikowania zestawu pytań w zależności od uzyskiwanych odpowiedzi. Dzięki temu można przeprowadzać bardziej precyzyjne badania poprzez zadanie pytań pogłębiających uzyskane odpowiedzi i eliminacje pytań nieistotnych w danym przypadku. Dla przykładu, jeżeli badany odpowiedział, iż jest właścicielem samochodu, następne pytanie może dotyczyć marki samochodu, wieku oraz tego ile przejeżdża kilometrów miesięcznie.
Wady ankiet elektronicznych
Głównym problemem z badaniami w Internecie jest dobór reprezentatywnej próby badanych osób. Struktura demograficzna i psychograficzna użytkowników Internetu różni się od struktury całego społeczeństwa, toteż dobór próby ma kluczowe znaczenie dla istoty badań. Różnica pomiędzy przeciętnym internautą a przeciętnym konsumentem jest mniejsza w USA niż w Polsce, co wynika z większej powszechności Internetu w Stanach Zjednoczonych, ale nawet tam różnice są znaczące. Wraz z rozwojem technologii, różnice będą zanikać i być może w przyszłości badania opierające się na losowym wyborze internautów i abonentów telefonicznych będą dawały te same rezultaty.
Powyższe różnice wykorzystywane są w USA do badania konsumentów o wyższym dochodzie, z których większość korzysta z Internetu. Równie dobrze mogą badania marketingowe przeprowadzać firmy, których działalność jest związana bezpośrednio z Internetem lub komputerami, np. firmy sprzedające oprogramowanie.
Wadą jest też poczucie zagrożonia prywatności przez respondentów. Wielu użytkowników Internetu niechętnie bierze udział w badaniach obawiając się, że odpowiedzenie na zadane pytania wraz z podaniem adresu internetowego, może w konsekwencji doprowadzić do naruszenia ich prywatności. Obawiają się oni, że ich dane zostaną udostępnione agencjom reklamowym i w konsekwencji zostaną zasypani informacjami reklamowymi.
Kwestią kontrowersyjną jest wiarygodność udzielanych odpowiedzi w ankietach elektronicznych. Niektórzy autorzy są zdania, że wiarygodność jest wyższa ze względu na brak ankietera. Inni to kwestionują, argumentując z jednej strony możliwością udzielania fałszywych odpowiedzi wynikających z chęci ochrony prywatności, a z drugiej niemożnością weryfikacji danych. W ankiecie elektronicznej nie można ustalić miejsca zamieszkania w przeciwieństwie do ankiet rozsyłanych pocztą, rozpoznać płci i przybliżonego wieku, co można stwierdzić w sondach ulicznych i ankietach telefonicznych. W porównaniu do sond ulicznych tracimy także sygnały pochodzące z komunikacji niewerbalnej, pomagające często ocenić prawdziwość wypowiedzi.
Według badań agencji Burke Marketing konsumenci podają odmienne oceny w zależności od tego, czy są to badania standardowe czy też przeprowadzane w Internecie. W ankietach elektronicznych przyznawane oceny są bardziej zbliżone do średniej (tzn. rzadziej występują oceny bardzo dobre lub niedostateczne) niż w zwykłych ankietach. Zdaniem specjalistów z Burke Marketing rezultaty otrzymane poprzez badania wirtualne bliższe są rzeczywistym odczuciom konsumentów.
Innego zdania jest Doug Hall z Richard Saunders International, według którego jedynie rezultaty badań sond w centrach handlowych i wywiadów zogniskowanych odzwierciedlają późniejsze wyniki w sprzedaży. Wyniki z badań wirtualnych miałyby nie być skorelowane z późniejszymi zakupami klientów[3].
Metody dystrybucji ankiet w Internecie
Poniżej przedstawimy różne podejścia związane z dystrybucją ankiet elektronicznych:
- Ankiety rozsyłane pocztą spam.
Mianem poczty spam określamy korespondencję elektroniczną tej samej treści wysyłaną do bardzo wielu osób. Korespondencja spam to najczęściej korespondencja reklamowa. Charakteryzuje się ona brakiem ustalonego odbiorcy (non-targeted). Najczęściej ląduje ona nie czytana w koszu poczty niechcianej (junk mail). Przypomina ona do pewnego stopnia ulotki wsadzane w drzwi. Jedyną zaletą poczty spam jest jej niewielki koszt[4].
Rozsyłanie ankiet pocztą spam jest odradzane przez fachowców. Bardzo niski stopień informacji zwrotnych (feedback) sprawia, że nawet jeżeli dostaniemy znaczną liczbę odpowiedzi (po wysłaniu dużo większej ilości spamu), nie możemy mieć pewności co do reprezentatywności próby. Tłumaczy się to tym, iż respondenci odpowiadający na ankiety, na które większość badanych nie odpowiadała, zapewne mają jakieś cechy wspólne i w konsekwencji nie mogą być traktowani jako próba reprezentatywna (self-selection problem).
Nastawienie przeciętnego użytkownika Internetu do poczty spam jest negatywne, jako iż w powszechnym mniemaniu łamie ona zasady netykiety (etykiety w Internecie). Co więcej, łamanie zasad netykiety może mieć bardzo drastyczne konsekwencje. Mogą się one objawić ostrą w tonie korespondencję do tysięcy użytkowników Internetu opisującą wykroczenie i jego sprawcę (public flame), zablokowaniem konta internetowego przez hackerów wysyłających kilka wielkich plików czy też wreszcie znalezienie się na czarnej liście przedsiębiorstw łamiących zasady netiquette.[5]
- Ankieta na własnych stronach w Internecie.
Innym rozwiązaniem jest umieszczenie ankiety na własnych stronach www. Umożliwia to dokładniejszą analizę osób odwiedzających tę stronę internautów. Można stwierdzić przybliżone miejsce zalogowania się do Internetu, czas i częstotliwość odwiedzin. Dzięki technologii zwanej cookie możemy stwierdzić, czy wiele ankiet nie zostało wypełnionych przy użyciu jednego komputera, co w niektórych przypadkach może je dyskwalifikować.
Głównym problemem jest jednak skłonienie internautów do odwiedzenia strony i wypełnienia ankiety. Można to osiągnąć poprzez umieszczenie bannera w odwiedzanym często miejscu. Banner jest to pasek reklamowy, zajmujący niewielką część ekranu. Bannery są starannie opracowane graficznie, często zawierają także elementy animacji. Integralną częścią bannera jest łącze, które aktywizuje stronę związaną z bannerem, umożliwiając dokonanie zakupu, a w naszym przypadku wypełnienie ankiety. Wadą bannerów jest fakt, iż nawet umieszczenie w atrakcyjnym miejscu nie gwarantuje częstych odwiedzin na stronach. Według danych statystycznych z „The New York Times” bannery są aktywizowane (poprzez kliknięcie) rzadziej niż w 1% przypadków[6]. Z kolei, zwiększenie atrakcyjności ankiety można dokonać przy pomocy tzw. ekonomii darów (the gift economy). Istotą ekonomii darów jest zaofiarowanie czegoś wartościowego w zamian za odwiedzenie strony. Najbardziej popularnym wynagrodzeniem za wypełnienie ankiety wydają się być pieniądze, jednakże specyfika Internetu sprawia, że wachlarz możliwości jest tu szerszy i może on obejmować: komplet fotografii, plik audio z aktualnym przebojem, zestaw dowcipów bądź też nieodpłatne świadczenie usług doradczych lub przesłanie rezultatów badań.
Podobnie jak w przypadku wysyłania ankiet pocztą spam, problemem jest reprezentatywność próby. W większości przypadków może być to powód do zakwestionowania wiarygodności badań. Przy czym problemem jest nie tylko fakt, iż mała część potencjalnych badanych wypełnia ankietę, ale także ryzyko, iż ankieta może zostać wykorzystana przez zwolenników jednej produktu bądź poglądu do autoreklamy.
Magazyn komputerowy „BYTE”[7] przeprowadził badania dotyczące zainstalowanych systemów komputerowych. Z badań wynikło, że systemy UNIX i OS/2 są dominujące na rynku (w przeciwieństwie np. do Windows 95), co stało w sprzeczności ze wszystkimi dotychczasowymi badaniami. Analiza miejsca pochodzenia ankiet (miejsca zalogowania się do Internetu) wykazała, że 12 na 13 ankiet pochodziło z domeny IBM.com (system OS/2 jest produktem firmy IBM).
Ankieta na własnych stronach www może odegrać jednakże ważną rolę. Jest nią identyfikacja docelowego audytorium (Target Audience Identification), czyli odpowiedź na pytanie, kto i dlaczego odwiedza naszą stronę. Uzyskane informacje są bardzo istotne z punktu widzenia skuteczności stron, ponieważ pomagają w osiągnięciu następujących celów:
- zbadaniu składu demograficznego wizytujących,
- określeniu motywów, jakimi kierowali się odwiedzający, przy wyborze strony,
- określeniu, na czym należy się skupić przy edycji stron,
- podjęciu decyzji, co strony mają zawierać.
„CyberSchool” jest magazynem przeznaczonym dla nauczycieli zainteresowanych użyciem Internetu w procesie nauczania. „CyberSchool” otworzył strony w Internecie. Strony te były przeznaczone dla nauczycieli i początkowo sądzono, że zainteresowani nimi będą ludzie młodzi. Nie potwierdziło się to. Statystyczny gość miał od 35 do 49 lat i mieszkał w mieście mającym 100-250 tysięcy mieszkańców. Sześćdziesiąt procent stanowiły kobiety[8].
- Elektroniczna ankieta w oparciu o konkretną grupę.
Największą wadą poprzednich dwóch metod była niereprezentatywność grupy. Niedogodności tej możemy uniknąć, jeżeli wybieramy osoby badane z bazy danych.
Istnieją firmy specjalizujące się w tworzeniu reprezentatywnych grup dla potrzeb badań marketingowych online. Rozwiązanie to pozwala zachować większość zalet ankiet elektronicznych i uniknąć ich głównej słabości, jaką jest problem doboru próby (sampling dilemma). Odbywa się to większym kosztem, ale jest to metoda nadal atrakcyjna cenowo.
Inną metodą jest rekrutacja offline, na przykład przez telefon lub drogą listową. Potencjalni respondenci zostają poinformowani o możliwości wzięcia udziału w ankiecie, co łączy się naturalnie z odpowiednim zmotywowaniem ich. Ankieta dostępna jest na odpowiedniej stronie w Internecie, przy czym poszczególnym badanym przyporządkowuje się numery identyfikacyjne. Zapobiega to ponownemu wypełnianiu ankiet i jednocześnie pokazuje, kto nie wypełnił ankiety. Osoba taka może wtedy zostać zastąpiona przez osobę do siebie podobną pod względem wybranych kryteriów demo- i psychograficznych.
Jest to metoda dająca zadawalające rezultaty, warunkiem wszakże jest wysoka stopa edukacji internetowej społeczeństwa.
Do stałych klientów agencji Leo Burnett należą także firmy, których rynkiem docelowym są dzieci. Leo Burnet ma stworzoną grupę 50 szkół, których uczniowie biorą udział w ankietach online. W jednym z badań uczniowie mieli wskazać, którą z postaci (bohaterów kreskówek) lubią najbardziej. Agencja otrzymała około 800 odpowiedzi. Badania zaowocowały klarownymi rezultatami oraz charakteryzowały się niskim budżetem[9].
Badaną grupą mogą być także dotychczasowi klienci danej firmy. Przy poddawaniu badaniom wszystkich klientów problem reprezentywności próby zanika, albo przynajmniej znacznie maleje (np. w przypadku, gdy część klientów nie wypełnia ankiety).
Przypisy
- Levine Ph., Ahlhauser B., Internet Interviewing, Marketing Research, Summer 1999 ↩
- Neff J., Safe at any speed?, Advertising Age, January 24, 2000 ↩
- Neff J., Safe at any speed?, Advertising Age, 01/24/2000 ↩
- Nadillo R., Online research taps consumer who spend, Marketing News, June 8, 1998 ↩
- Vassos T., Strategie Marketingowe w Internecie, Warszawa 1999 ↩
- Rosenfield J., 14 Myths of Marketing, Direct Marketing, Sep.,1998 ↩
- McDaniel C., Gates R., Marketing Research Essential, Cincinnati 1998 ↩
- Vassos T., Strategie Marketingowe w Internecie, Warszawa 1999, str. 82 ↩
- Gray R., Tracking the online audience, Marketing, February 18,1999 ↩
